دکتر احمد حیدری

خوانش پسااستعماریِ رمان موسم هجرت به شمال اثرِ الطیب صالح

شنبه 22 اسفند 1394 09:42 ق.ظ

نویسنده : دکتر احمد حیدری
ارسال شده در: پسااستعماری ( رویکرد ادبیات تطبیقی ) ، طیب صالح ، تصویرشناسی ( مقالات تصویر شناسی ) ، الأدب المقارن - ادبیات تطبیقی ،

 خوانش پسااستعماریِ رمان موسم هجرت به شمال اثرِ الطیب صالح

نویسندگان

کمال باغجری  1 ؛ شهریار نیازی2

1استادیار رشته زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران (پردیس فارابی)

2دانشیار رشتة زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

برای دانلود مقاله کلیک کنید

چکیده

نظریه و نقد پسااستعماری هرچند در حیطة نظریه، گام‌های درخور توجهی را در کشورمان برداشته است، در میدان کاربرد و تطبیق هنوز هم رهیافتی بیگانه و مهجور به شمار می‌رود. جلوة بارز این بیگانگی، رمان کوتاه موسم هجرت به شمال اثر طیب صالح (نویسنده سرشناس سودانی) است که علی‌رغم یدک کشیدن عنوانِ بزرگ‌ترین رمان عربی قرن بیستم از سوی آکادمی ادبیات عربی و بسیاری از محافل ادبی دیگر، و به تبع آن توجه ویژه ناقدان ادبی به این اثر و به ویژه سه بار ترجمه به زبان فارسی، هنوز هم نتوانسته جایگاه مطلوبی در میان خوانندگان و ناقدان ادبی کشورمان به دست آورد. پژوهش پیش‌رو با هدف برداشتن گامی خرد در حوزه این رهیافت نقدی، درصدد خوانشی پسااستعماری از موسم هجرت به شمال برآمده و به واکاوی و تحلیل مفاهیمی پسااستعماری از قبیل من/ دیگری (مرکز و حاشیه)، دورگه ‌بودگی، نژاد، اروپا محوری و جنسیت در متن روایی مزبور پرداخته است. بر اساس این پژوهش، عامل اصلی موفقیت موسم هجرت به شمال در میان ده‌ها رمان عربی مشابه، در تصویر عینی و برهنه آن در بدست دادن مفاهیمِ پسااستعماری و به دنبال آن، اجتناب از هرگونه نگاه ایدئولوژیک و پیام محور و یا آرمانی به روابط میان استعمارگر و استعمار زده است. این رمان با بدست دادن تصویری برهنه و هولناک از خرد شدن هویتِ جامعه سودانی، به ‌ویژه طبقة روشنفکر این کشور، تأثیرات و پیامدهای دردناک اجتماعی، اقتصادی و سیاسی استعمارِ نو را با بهره‌گیری از روایتی چند لایه و متکثر به تصویر کشیده است.

کلیدواژگان: نقد پسااستعماری؛ موسم هجرت به شمال (موسم الهجره إلی الشمال)؛ من/ دیگری؛ دورگه ‌بودگی؛ اروپا محوری.

نتیجه‌

مفهوم من/ دیگری (مرکز/ حاشیه) تقریباً بر تمامی مؤلفه‌های پیرامتنی و درون ‌متنی موسم هجرت به شمال سایه افکنده است. در این رمان، مصطفی سعید با تأکید بر ارزش‌های بومی و ارج ‌نهادن به فرهنگ و تمدن غربی از یک سو، و حملة بی‌محابا و احساسی به مرکزیت اروپایی از سوی دیگر، درصدد وارونه‌کردنِ معادلة من و دیگری برمی‌آید. در مقابل، شخصیت راوی تلاش می‌کند مفهوم من/ دیگری را از اساس ریشه‌کن کند و رابطة میان شمال و جنوب (شرق و غرب) را به دوران پیشااستعماری بازگرداند. در موسم هجرت به شمال هر دوی این رویکردها به ناکامی می‌انجامد.

در متن روایی موسم هجرت به شمال می‌توان تمامی مؤلفه‌های دورگه ‌بودگی از جمله دورگه ‌بودگیِ وجودی، اقتصادی، سیاسی و غیره را رصد کرد. در سطح افراد، هر دو شخصیت اصلی این رمان روشنفکرانی دورگه‌اند که بر اثر سیاست‌های استعماری شخصیتی دو یا چند پاره یافته‌اند. در سطح جامعه نیز دورگه ‌بودگی و ناهمگونیِ ناشی از تحولات سریع و گزینشی استعمار چالش‌ها و بحران‌های اقتصادی و اجتماعی فراوانی را برای افراد جامعه به وجود آورده است.

واکنش مصطفی سعید به تبعیض نژادی و اروپا محوری در سه مرحلة مختلف صورت می‌پذیرد: اول، تنفر و انزجار از نژاد و رنگ سیاه و سرخوردگی از هویت بومی؛ دوم، تلاش برای جلب توجه همگان به نژاد و فرهنگ قومی و خلق اسطورة مرد سیاه ‌پوستِ جذاب و دلربا؛ و سوم، پی بردن به معقولات روابط میان ارباب و برده و تلاش برای ایجاد راه‌حلی منطقی و عقلانی برای تبعیض نژادی و اروپا محوری. شایان ذکر است که در این رمان، کارکرد تاریخ در واکنش استعمار زده به مقولة نژاد و اروپا محوری نیز بسیار آشکار و قابل ‌تأمل است.

موسم هجرت به شمال در میان رمان‌های عربیِ پسااستعماری افراطی‌ترین واکنش را به مفهوم جنسیت نشان داده است. این واکنشِ تند علاوه بر پیرنگ داستان (تبدیل نزاع میان استعمارگر و استعمار زده به نزاعی جنسی)، در عناصر ساختاری آن همچون شخصیت‌ پردازی و توصیف فضای داستان نیز بسیار مشهود است. همچنین در بحث جنسیت کارکرد تاریخ نیز، همچون نژاد و اروپا محوری، بسیار مشهود است.

منابع استفاده شده در مقاله

إدریس، سهیل؛ الـحی اللاتینی، بیروت، دارالآداب، ط14، 2006م.

أشکروفت، بیل و آخرون؛ دراسات مابعدالکولونیالیة، ترجمة أحمد الروبی وآخرون، القاهرة، المرکز القومی للترجمة، ط1، 2010م.

باغجری، کمال؛ کتاب بیداری اسلامی (دلایل و ریشه‌ها)، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر، چاپ اول، 1390ش.

برکات، حلیم؛غربة الکاتب العربـی، بیروت، دار الساقی، ط1، 2011م.

تسلیمی، علی؛ نقد ادبی (نظریه‌های ادبی و کاربرد آن‌ها در ادبیات فارسی)، تهران، کتاب آمه، چاپ اول، 1388ش.

حقی، یحیی؛ قندیل اُم هاشم، القاهرة، الجمعیة العامة للکتابة، ط؟، 2002م.

شاهمیری، آزاده؛ نظریه و نقد پسااستعماری، نشر علم، چاپ اول،  1389ش.

صالح، الطیب؛ موسم الهجرة إلی الشمال، بیروت، دارالعودة، ط10،  2009م.

ـــــــــــ؛ موسم هجرت به شمال، ترجمة رضا عامری، تهران، نشر چشمه، چاپ اول، 1390ش.

صالح، فخری؛فی الروایه العربیة الجدیدة، بیروت، الدار العربیة للعلوم ناشرون، ط1، 2009م.

طرابیشی، جورج؛ شرق و غرب: رجولة وأنوثة، بیروت، دارالطلیعة، ط4، 1997م.

فانون، فرانتس؛ پوست سیاه، صورتک‌های سفید، ترجمة محمد امین کاردان، تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، 1355ش.

محمدیه، أحمد سعید؛ الطیب الصالح: عبقری الروایة العربیة، بیروت، دارالعودة، ط5، 2007م.

وادی، طه؛ الروایة السیاسیة، القاهرة، دار النشر للجامعات المصریة، ط1، 1996م.

پایگاه‌های اینترنتی

شمو، علی محمد. (2010). جائزة الطیب صالح للکتابة الإبداعیة. تاریخ آخرین بازدید: 1/8/1391




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: نقد پسااستعماری ، موسم الهجرة إلی الشمال ، موسم هجرت به شمال ، من و دیگری غرب ، طیب صالح ، طیب صالح موسم الهجرة ، رویکرد پسا استعماری ،
آخرین ویرایش: شنبه 22 اسفند 1394 09:50 ق.ظ



پذیرش ترجمه از عربی به فارسی -- ترجمه از فارسی به عربی* با من تماس بگیرید 09179738783 AHMAD.HEYDARI.PGU@GMAIL.COM .. فراموش نکنید با کلیک کردن ما را در گوگل محبوب کنید. با تشکر و سپاس فراوان از نگاه پرمحبت شما


دريافت كد گوگل پلاس

دریافت کد گوگل پلاس

آمارگیر وبلاگ

ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو