دکتر احمد حیدری

تحلیل ابعاد معناشناختی رنگها در مثنوی معنوی

جمعه 7 اسفند 1394 02:40 ب.ظ

نویسنده : دکتر احمد حیدری
ارسال شده در: اللون فی الشعر ، زبان شناسی -مقالات اللسانیات ، سبک شناسی ( أسلوبیة ) ،

تحلیل ابعاد معناشناختی رنگها در مثنوی معنوی

نرگس انصاری ؛ علی صیادانی ؛ صدیقه اسدی

برای دانلود فایل مقاله کلیک کنید

چکیده

مثنوی معنوی یکی از شاهکارهای ادبیات فارسی است که مولانا جلال الدین بلخی آن را به نظم کشیده است. یکی از عناصری که باعث افزایش زیبایی و جذّابیت اشعار این اثر نفیس گشته؛ استفاده از عنصر رنگ است که آمدن آن در لابلای ابیات مثنوی دارای دلالات معین و اغراض خاصی است. مولانا 2275 بار از رنگها در مثنوی به صورت مستقیم و غیر مستقیم استفاده کرده است که آن رنگ­ها عبارتند از: سیاه، سفید، سبز، قرمز، زرد و مشتقات اینها. پرکاربردترین رنگ در اشعار مولوی، رنگ زرد و کم کاربردترین آن رنگ سفید است.

مولوی مرادش علاوه بر وصف طبیعت رنگها، تعبیر از حالات مختلف انسان و طبیعت پیرامون در موقعیت­های مختلف است. و در این راه، گاه از تشبیه، استعاره، کنایه، و یا رمز بهره برده است.  

کلیدواژگان: مولوی؛ مثنوی معناشناسی؛ عنصر رنگ؛ دلالت

مقدمه

1. رنگ از مهم­ترین پدیده­ها و عناصری است که تصویر ادبی را تشکیل می­دهد؛ چرا که با تمام زمینه­های زندگی ارتباط محکم دارد و با علوم طبیعی، روان­شناسی، دین، فرهنگ، ادب، هنر و اسطوره سخت در ارتباط است. (الشریف، 1974: 1) رنگ­ها علاوه بر ماهیت خود به عنوان یکی از مظاهر واقعی در تصویر شعری، دربردارندة میراث فرهنگی هستند که ساختار اسطوره­ای و تمدن فرهنگ­ها، در آن نمود دارد و دلالت­های زیبایی­شناسی دارند. (محمد خلیل، 2001: 193) رنگ به طور کلی در طبیعت پیرامون و حتی در انسان­ها خصوصاً در رنگ پوست، چشم، مو و غیره نیز نمود یافته است که در زیبایی و یا زشتی انسانها نقش تعیین کننده­ای دارد.

رنگ اشیا و شکل آنها از جمله مظاهر حسّی هستند که باعث تواتر در اعصاب و حرکت در مشاعر می­شوند؛ امّا شاعر مانند کودک این رنگها و اشکال و بازی با آنها را دوست دارد، البتّه بازی که در درجه نخست باعث کشف یک صورت، و در درجه دوم باعث برانگیختن خواننده می­شود، بنابراین شعر در سایه الوان و اشکال شکل می­گیرد. (اسماعیل، بی تا: 129-130) بررسی دقیق آثار ادبی، نشان می­دهد که به کارگیری رنگ در آثار ادبی با همه­ی زمینه­های ساختاری و بلاغی متن ادبی، ارتباطی تام دارد. (عصفور، 2003: 281) بنابراین عنصر رنگ به عنوان گسترده­ترین حوزة محسوسات انسان در تصویرهای شاعران سهم عمده­ای دارد و از قدیم­ترین ایّام مجاز­­­ها و استعاره­های خاصّی از رهگذر توسعه دادن رنگ در غیر مورد طبیعی خود وجود داشته است چنانکه بسیاری از امور معنوی که به حس زیبایی در نمی­آیند با صفتی که از صفات رنگهاست، نشان داده شده­اند. (شفیعی کدکنی، 1370: 274 )

با توجه به اهمیت رنگها در متون ادبی، پژوهشهای بسیاری در این باره توسط محقّقان صورت گرفته است که می‌توان به این پژوهش­ها اشاره نمود:

- مقالة مشترک کاووس حسن لی و مصطفی صدیقی با عنوان «رنگ در آثار سپهری»، مجلة علمی پژوهشی دانشگاه شهید باهنر کرمان، بهار1382، شمارة 13.

- مقالة مشترک سید علی قاسم زاده و ناصر نیکوبخت با عنوان «روانشناسی رنگ در اشعار سهراب سپهری»، فصلنامة پژوهشهای ادبی، پاییز و زمستان 1382، شمارة 2.

- مقالة اکرم جودی نعمتی با عنوان «تناسب رنگ­ها در صور خیال و هستة روایی شاهنامه»، دو فصلنامة علمی- پژوهشی «پژوهش، زبان و ادبیات فارسی»، پاییز و زمستان1387، شمارة یازدهم.

- مقالة شهناز شاهین با عنوان «بررسی نماد رنگ در تئاتر و ادبیات و در آیین ملت­ها»، نشریة هنرهای زیبا، تابستان 1383، شمارة 18.

- مقالة مشترک زرین تاج واردی و آزاده مختاری با عنوان «بررسی رنگ در حکایتهای هفت پیکر نظامی»، ادب پژوهی، تابستان 1386، شمارة دوم.

- مقالة مهین پناهی با عنوان «روانشناسی رنگ در مجموعه اشعار نیما»، فصلنامة پژوهشهای ادبی، تابستان و پاییز 1385، شمارة 12و 13.

- مقالة مهیار علوی مقدّم و سوسن پورشهرام با عنوان «کاربرد نظریة روان شناسی رنگ ماکس لوشر در نقد و تحلیل شعر فروغ فرخزاد»، پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی(علمی- پژوهشی) دانشگاه اصفهان، تابستان 1389، دورة جدید، شمارة 2(پیاپی6).

شاعران بسیاری در اشعار خود از این عنصر بهره جسته­اند که از جمله آنها مولانا شاعر بزرگ و پرآوازة ادب فارسی است. مولانا 2275 بار از رنگها در اشعار خود به صورت مستقیم و غیر مستقیم استفاده کرده است. که آن رنگ­ها عبارتند از: سیاه، سفید، سبز، قرمز، زرد و مشتقات اینها، در اینجا سعی داریم طی مقاله­ای به بررسی عنصر رنگ و نحوة کاربرد آن در مثنوی معنوی بپردازیم. هدف اصلی این مقاله بررسی رنگ­های به کار رفته در کل مثنوی و میزان کاربرد این رنگها در ایجاد زیبایی و جذابیت ابیات مثنوی است و بررسی اینکه مولانا از این رنگها به صورت استعاره و کنایه و رمز در تعبیر از چه چیزهایی استفاده کرده است.

در این مقاله سعی بر این شده تا به سؤالات ذیل پاسخ داده شود:

- چه رنگ هایی در مثنوی بیشترین کاربرد را دارد؟

-   آیا مولوی رنگ را تنها برای وصف اشیا به کار برده یا معنای دیگری را در پس این رنگ دنبال می کند؟

بررسی ابعاد معنایی رنگ در مثنوی موضوع جدیدی بوده و تاکنون کسی بدان نپرداخته است.

 

2. رنگ سیاه و دلالت های آن             

رنگ سیاه با معانی بسیاری مرتبط است که می توان آن را از جهتی در مرگ، و از جهت دیگر با شر و مهانت، و در بعضی جایگاه‌ها در قداست و وقار خلاصه کرد و این معانی پیوسته تا به امروز برای رنگ سیاه رایج است (ریاض، 1983: 260). سیاه رنگی است که حزن و بدبینی و تشاؤم و ترس را برمی انگیزد. و مرتبط به شب و تاریکی است (مختار عمر، 1997: 200-205). این رنگ در برخی مواقع نماد زیبایی است مثلا در رنگ چشم و رنگ موی انسانها که از جلوه­های زیبایی افراد به شمار می رود.

رنگ سیاه در اساطیر، در بسیاری از موارد، نماد پلیدی ها و نیروهای شر و اهریمن و دیوان و جادو است، چنانکه برای نشان دادن پلیدی موجودات اساطیری از رنگ سیاه استفاده می کنند (واردی، 1386: 169).

منابع استفاده شده در مقاله:

1. قرآن کریم.

2. استعلامی، محمد (1375)، متن و تعلیقات مثنوی، دفتر 3، 4، 5، 6، تهران: انتشارات زوّار.

3. اپلی، ارنست (1371)، رؤیا و تعبیر رؤیا، تهران: فردوسی.

4. اسماعیل، عزّالدّین (بی.تا)، الشعر العربی المعاصر، لا ط، بیروت: دار الثّقافه العربیه.

5. انقروی، اسماعیل (بی.تا)، شرح کبیر انقروی، ترجمه عصمت ستارزاده، تهران: انتشارات کتاب فروشی دهخدا.

6. حقیقت، عبدالرفیع (1367)، تاریخ عرفان و عارفان ایرانی، ج3، تهران: کومش.

7. خیتی، محمود عمر (1986)، التطور الدلالی فی الشعر العربی السوری حدیثه و معاصره، إشراف مازن الوعر، رساله ماجستیر، دمشق: جامعه دمشق.

8. ریاض، عبد الفتّاح (1983)، التکوین فی الفنون التشکیلیّة، ط2، القاهره: دار النهضه العربیّه.

9. زمانی، کریم (1387)، شرح جامع مثنوی معنوی، دفتر اول، چاپ 28، تهران: انتشارات اطلاعات.

10. الشاهر، عبد الله (2002)، الأثر النفسی للون، مجله الموقف الأدبی، العدد 379.

11. الشریف، طارق (1974)، الشعر والفن التشکیلی، مجله الموقف الأدبی، العدد7.

12. شکری، عبد الوهاب (1985)، الاِضاءه المسرحیه، ط1، القاهره: الهیئه العامه المصریه.

13. شفیعی کدکنی، محمّد رضا (1370)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات آگاه.

14. عصفور، جابر (2003)، النقد الأدبی، ج2، ط1، بیروت: دار الکتب اللبنانیه.

15. فروزانفر، بدیع الزمان (د.ت)، شرح مثنوی شریف، دفتر2 و3،تهران: انتشارات زوّار.

16. القرعان، فایز عارف سلیمان (1984)، الوشم والوشی فی الشعر الجاهلی، رساله جامعیه، جامعه الیرموک.

17. مختار عمر، أحمد (1997)، اللغه واللون، ط2، القاهره: عالم الکتب.

18. مولانا، جلال الدین، مثنوی معنوی (1389)، براساس نسخة نیکلسون، چاپ سوم، انتشارات فرهنگسرای میردشتی.

19. نجم رازی (1365)، مرصاد العباد، به اهتمام محمد امین ریاحی، تهران: علمی و فرهنگی.

20. واردی، زرین تاج؛ مختارنامه، آزاده (1386)، بررسی رنگ در حکایتهای هفت پیکر نظامی، ادب پژوهی، شماره دوم.




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: مولوی تطبیقی ، مقارنة مولوی ، معناشناسی رنگ ، دلالت رنگ ، دلالة اللون ، تحلیل مثنوی معنوی ، اللون دلالة ،
آخرین ویرایش: جمعه 7 اسفند 1394 02:43 ب.ظ

مولانا جلال الدین و تأثیرپذیری او از دیوان متنبی

دوشنبه 9 آذر 1394 01:04 ب.ظ

نویسنده : دکتر احمد حیدری
ارسال شده در: دکتر علی اصغر قهرمانی مقبل ، متنبی ( المتنبی ) ، عصر عباسی ( ادبیات و تاریخ ) ، الأدب المقارن - ادبیات تطبیقی ،

پژوهش تطبیقی:

مولانا جلال الدین و تأثیرپذیری او از دیوان متنبی

نویسنده: دکتر علی اصغر قهرمانی مقبل

برای دانلود مقاله کلیک کنید


کلمات کلیدی: مقالات دکتر علی اصغر قهرمانی مقبل - تاثیرپذیری مولوی - تاثیرگذاری متنبی - ادبیات تطبیقی مکتب فرانسه - زبان وادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس بوشهر-




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: الأدب المقارن ، مولانا متنبی ، المقارنة المتنبی ، دکتر علی اصغر قهرمانی مقبل ، مقارنة مولوی ، تطبیقی مقاله ، تطبیقی متنبی مولوی ،
آخرین ویرایش: سه شنبه 4 اسفند 1394 06:54 ب.ظ



پذیرش ترجمه از عربی به فارسی -- ترجمه از فارسی به عربی* با من تماس بگیرید 09179738783 AHMAD.HEYDARI.PGU@GMAIL.COM .. فراموش نکنید با کلیک کردن ما را در گوگل محبوب کنید. با تشکر و سپاس فراوان از نگاه پرمحبت شما


دريافت كد گوگل پلاس

دریافت کد گوگل پلاس

آمارگیر وبلاگ

ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو