دکتر احمد حیدری

بررسی شخصیت مسیح (ع) در شعر خلیل حاوی

پنجشنبه 20 اسفند 1394 06:25 ب.ظ

نویسنده : دکتر احمد حیدری
ارسال شده در: خلیل حاوی ، شعر معاصر عربی ، اسطوره شناسی ،

بررسی شخصیت مسیح (ع) در شعر خلیل حاوی

نویسندگان

هادی رضوان  1 ؛ نسرین مولودی2

برای دانلود فایل مقاله کلیک کن

چکیده

به کار گیری اسطوره در شعر شاعران عرب سابقة طولانی دارد، اما شاعران معاصر با اثر پذیری از ادبیات غرب، اسطوره‌ها را به شیوه‌ای متفاوت و در قالب‌هایی نو به کار گرفتند و از آن در تعبیر از مقاصد و اغراض گوناگون بهره بردند.

عیسی مسیح (ع)، در شعر معاصر عرب کارکردی نمادین دارد. این شخصیت در شعر خلیل حاوی، با اسطوره در می‌آمیزد و چهره‌ای اسطوره­ای می‌یابد.

حاوی در پی شرایط نابهنجارِ سرزمین عرب، در آرزوی رستاخیز به سر می‌برد. رستاخیزی عظیم که حیات بهتری را برای ملّت عرب به ارمغان آورد. او با زنده کردن فرهنگ ایثار و از خود گذشتگی، راه رسیدن به این تحول و دگرگونی را در نزد همگان، روشن‌تر جلوه داده است. مسیح (ع) در شعر او، جلوه‌گاهی از جانبازی و فداکاریِ باشکوهی است که حیات مجدد را به مردم محروم و ستمدیده هدیه می‌دهد. مسیح (ع) در نزد این شاعر، در کنار تموز، اسطورة رستاخیز، قرار می‌گیرد و با آن در می‌آمیزد. با معانیِ والایش یکی می‌شود و وجودی یگانه می‌یابد؛ آنچنان که گویی مسیح (ع)، خودِ  تموز است که در قالبی متفاوت ظاهر شده است.

کلیدواژگان: خلیل حاوی، شعر معاصر عرب، مسیح(ع)؛ تموز، اسطوره، رستاخیز.

اسطورة تموز

تموز در بین النهرین و نزد بابلی‌ها به این نام خوانده می‌شود و کنعانی‌ها و فینیقی‌ها آن را أدونیس می‌نامیدند. (هندریکس، 1999: 158).تموز یا آدونیس بر طبق یکی از معتبرترین روایت‌ها، از افسانه‌های سوری به حساب آمده است (گریمال، 1367: 23). طبق این روایت، ثیاس(تئیاس) پادشاه آشور، دختری داشت به نام سمیرنا یا میرا. بر اثر خشم خدایان، میل نیرومند همبستر شدن با پدر، دختر را فریفت. وی برای خاموش ساختن آتش شهوت حرامش، در تیرگی شب، زمان مستی پدر پیرش را غنیمت شمرد و هنگامی که پدر از مستی بیدار شد و راز بر ملا گشت، بر افروخته قصد کشتن دختر را کرد. میرا گریخت و به خدایان پناه برد (یونس، 1983: 26) و خدایان وی را به صورت درخت « مر» در آوردند. ده ماه بعد، شکافی در پوست درخت پدید آمد و پسری که آدونیس نام گرفت از آن خارج شد (گریمال، 1367: 23).

الهه تموز(ادونیس) نیروی خلّاقی است که به هنگام سبز شدن گیاهان در بهار و  زمان تولید مثل حیوانات، به پدیده‌های طبیعت جان می‌بخشد و الهه انانا(عشتار) تجسمی از حاصلخیزی و باروری در مظاهر مختلف طبیعت است (علی، 1973: 129). از مجموع آیین‌ها و اسطوره های پراکنده، چنین بر می‌آید که تموز هر سال می‌مرد و از زمین پر سرور به جهان تیره و تار زیر زمین فرو می‌شد و هر سال معشوق خدا گونه‌اش در جستجوی او به «سرزمینی که از آن بازگشتی نیست، به جهان تاریکی که همه جایش را غبار پوشانده است» سفر می‌کرد. در غیبت او، شور و شوق، دیگر در کار نبود و مردمان و حیوانات، تولید مثل را فراموش می‌کردند و همه حیات در خطر نابودی بود. پیکی از سوی « ئه آ» خدای بزرگ، عازم رهانیدن الهه‌ای می‌شد که همه چیز این چنین به او وابسته بود. ملکة سنگ دلِ جهان زیرین، « اَلاّتو» یا «اِرِش کیگال»، به کراهت اجازه می‌داد که به «ایشتر» آب حیات بپاشند تا احتمالاً به همراهی معشوقش تموز، باز گردد، که هر دو با هم می‌بایست به جهان زبرین فراز آیند و با بازگشتشان همة طبیعت از نو زنده شود (فریزر، 1382: 359). در واقع، اسطوره تموز، وجهی از حیات کیهان را بر آدمی مکشوف می‌سازد که از محدودة حیات نباتی، بسی گسترده تر است، یعنی از سویی وحدت بنیانی زندگی ـ مرگ، و از سوی دیگر، امیدی را که انسان به حق، از این وحدت اساسی، در باب زندگانیش پس از مرگ می‌تواند داشت، بر ملا می‌کند. (الیاده، 1385: 401).

نتیجه گیری

الف- مسیح در شعر خلیل حاوی، اسطوره است. اسطوره‌ای جان بخش که همه چیز را از نو آغاز می‌کند و جهانی بر پایة نیکویی و انسان دوستی بنا می‌سازد. حاوی به مسیح همانند نمادی نیرومند که قدرت بازتاب احساسات واقعیش و نشان دادن اوج آرزویش را دارد، نگاه می‌کند. نمادی با شکوه که تجلی گاهِ دورنمای آزادی، برابری و عدالت است.

ب- مسیح در نظر خلیل حاوی، سمبل قهرمانی است که رستاخیز را با خود به همراه می‌آورد. او می‌خواهد ایمان و ارادة به خواب رفتة مردم را در راه هدفی روشن، محکم و راسخ گرداند. بنابراین با خلاقیّت خود، مسیح را به عنوان نیرومندترین نماد و گاه در کنارش تموز، خداوند خیزش را به کار می‌گیرد و شخصیت‌های دلخواهش را در قالب این نمادهای اساطیری می‌گنجاند و رموز پنهانشان را به تصویر می‌کشد.

ج- او با زبان و ساختار شعری خود، سعی بر ترسیم شخصیتی اسطوره ای دارد که از چهره دینی و واقعیِ مسیح، چندان فاصله ای ندارد. اما پوشش اسطوره و نماد، این شخصیت را در لایه ای از رموز و اعمال خارق‌العاده پنهان کرده و آن ‌را به آمال و آرزوهایی دور و دراز پیوند زده و به سوی رؤیای جاودانگی و خلود کشانده است.

منابع استفاده شده در مقاله

قرآن کریم

الآلوسی، شهاب‌الدین محمود، روح الـمعانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الرابعة،1985م.

الیاده، میرچا، اسطوره رویا راز، ترجمة رویا منجم، تهران: نشر علم، چاپ سوم،1382ش.

ـــــــــــ ، چشم انداز‌های اسطوره، ترجمة جلال ستاری، تهران: نشر توس، چاپ اول، 1362ش.

ـــــــــــ ، رساله در تاریخ ادیان، ترجمة جلال ستاری، تهران: انتشارات سروش، چاپ سوم، 1385ش.

ـــــــــــ ، مقدمه بر فلسفه‌ای از تاریخ(اسطوره بازگشت جاودانه)، ترجمة بهمن سرکاراتی، تبریز: انتشارات نیا،چاپ اول،1365ش.

بولتمان، رودلف، مسیح و اساطیر، ترجمة مسعود علیا، تهران: نشر مرکز، چاپ دوم، 1385ش.

بهشتی، احمد، عیسی پیام آور اسلام، تهران: انتشارات اطلاعات، 1373ش.

جَبر، جمیل، شعراء لبنان- خلیل حاوی، بیروت: دار المشرق، 1991م.

جحا، میشال خلیل، الشعر العربیالحدیث مِن أحمد شوقیإلی محمود درویش، بیروت، دار العودة، الطبعة الأولی، 1999م.

الـجیوسی، سلمی الخضراء، الإتجاهات و الحرکات فیالشعر العربی الحدیث، ترجمة الدکتور عبد‌الواحد لؤلؤه، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الأولی، 2001م.

الـحاوی، ایلیا، مع خلیل حاویفیمسیرة حیاته و شعره، بیروت: دار الثقافة، بی تا

 حاوی، خلیل، الأعمال الشعریة الکاملة، بیروت: دار العودة، 1993م.

حلاوی، یوسف، الأسطورة فی الشعر العربی المعاصر، دار الآداب، الطبعة الاولی، 1994م.

الخطیب، عبدالکریم، المسیح فیالقرآن و التورات و الإنجیل، بیروت: دار المعرفة، الطبعة الثانیة، 1976م.

رجایی، نجمه، اسطوره­های رهایی- تحلیل روانشناسانه اسطوره در شعر عربی معاصر، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ اول، 1381 ش.

رزوق، أسعد، الأسطورةفی الشعر المعاصر...الشعراء التموزیون، بیروت: مجلة آفاق،1959م.

زاید، علی عشری، استدعاء الشخصیات التراثیةفی الشعر العربی المعاصر، القاهرة: دار الفکر العربی، 1997م.

الزمـخشری، محمود بن عمر، تفسیر الکشاف، تهران: نشر أدب الحوزه، بی تا

ساعی، أحمد بسام، حرکة الشعر العربی الحدیث مِن خلال أعلامه فیسوریة، دمشق: دار الفکر، الطبعة الأولی، 2006م.

شفیعی کدکنی، محمد رضا، شعر معاصر عرب، تهران: انتشارات سخن، 1380ش.

الصاوی، احمد، حاشیةالصاوی علی الجلالین، بیروت: الـمکتبة العصریة، 1423ق.

الضاوی، أحمد عرفات، کارکرد سنت در شعر معاصر عرب، ترجمه د. سید حسین سیدی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، 1384 ش.

الظاهر، عدنان، مسیح السیاب و مسیح خلیل حاوی، مرکز الرافدین للدراسات و البحوث الاستراتیجیة، 2012م.

 علی، عبد الرضا، الأسطورةفی شعر السیّاب، بیروت: دار الرائد العربی، الطبعة الثانیة، 1984م.

علی، فاضل عبد الواحد، عشتار و مأساة تموز، بغداد: دار الـحریة، 1973م.

عوض، ریتا، أسطورة الموت و الانبعاث، رسالة مقدمة إلی دائرة اللغة العربیة و لغات الشرق الأدنی، بیروت: الـجامعة الأمریکیة،1974م.

ـــــــــــــ ، خلیل حاوی: فلسفة الشعر و الـحضارة، بیروت: دار النهار، الطبعة الأولی، 2002م.

فریزر، جیمز جورج، شاخه زرّین، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران: انتشارات آگاه، 1382ش.

کتاب مقدس(عهد عتیق و عهد جدید)، ترجمة فاضل خان همدانی، ویلیام کلن و هنری مرتن، تهران: اساطیر،1380ش.

گریمال، پیر، فرهنگ اساطیر یونان و رم، ترجمة دکتر أحمد بهمنش، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر، 1367ش.

 موریه، س. ، الشعر العربی الحدیث تطور أشکاله و موضوعاته بتأثیر الأدب العربی، ترجمه د. شفیع السید و د. سعد المصلوح، دار غریب، 2003م.

هندریکس، ماکس، معجم أساطیر، دمشق: دار علاء الدین، 1999م.

یونس، د. عبد الحمید، معجم الفولکلور، مکتبة لبنان، الطبعة الأولی، 1983م.




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: خلیل حاوی ، شعر معاصر عرب ، تموز شعر عربی ، شاعران تموز ، اسطوره شاعر عرب ، خلیل حاوی التراث ، شخصیت مسیح شعر عربی ،
آخرین ویرایش: پنجشنبه 20 اسفند 1394 06:30 ب.ظ



پذیرش ترجمه از عربی به فارسی -- ترجمه از فارسی به عربی* با من تماس بگیرید 09179738783 AHMAD.HEYDARI.PGU@GMAIL.COM .. فراموش نکنید با کلیک کردن ما را در گوگل محبوب کنید. با تشکر و سپاس فراوان از نگاه پرمحبت شما


دريافت كد گوگل پلاس

دریافت کد گوگل پلاس

آمارگیر وبلاگ

ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو