دکتر احمد حیدری

تحلیلی بر جنبه های مضمونی و زیبایی شناسی تغزل جاهلی در معلقات

جمعه 30 بهمن 1394 09:38 ق.ظ

نویسنده : دکتر احمد حیدری
ارسال شده در: زیبایی شناسی متن ادبی (کتاب + مقالات ) ، شعر و ادب جاهلی ، العصر الجاهلی ( شعر جاهلی - نثر جاهلی ) ،

تحلیلی بر جنبه های مضمونی و زیبایی شناسی تغزل جاهلی در معلقات

برای دانلود مقاله کلیک کنید

چکیده

تأثیر زمان و مکان بر اندیشه و احساس شاعر و استعداد و خلاقیت خود او در ارائه تصاویر هنری در شعر دوره جاهلی و مخصوصا معلقات قابل ملاحظه است. معلقات به  عنوان قصاید برگزیده نماد و سمبل شعر دوره جاهلی بشمار می آیند این قصاید اگر چه از نظر مضمون و غرض اصلی با یکدیگر تفاوت دارند اما ساختار آن ها بخصوص مقدمه تغزلی شان با ویژگی های منحصر به فردی که دارد تمایز و هویت خاصی به آن ها بخشیده است.

این مقاله به روش کتابخانه ای با تحلیل مضمون ابیاتی از تغزل هر یک از معلقات به تبیین تأثیر محیط طبیعی بر اندیشه و نوع نگاه شاعر جاهلی و حتی بر ساختار قصیده او پرداخته است سپس عواملی که نقش مؤثری در اعطای جمال فنی و ظرافت هنری به قصاید داشته اند مورد تحلیل قرار داده است. عنایت به زمان و محیط طبیعی، ترکیب ساختاری و بلاغی، ذکر و حذف قیود، تیزبینی و تعمد شاعر در کیفیت ارائه هنرمندانه تصاویر به قصد  انگیزش عواطف از جمله عواملی هستند که اسباب تمایز،‌ قوت و پویایی تغزل جاهلی را فراهم آورده است.

کلیدواژگان: تغزل جاهلی؛ تحلیل مضمون؛ زیبایی شناسی؛ معلقات

مقدمه

برخی دانش ها چون فیزیک، شیمی، ریاضی، مکانیک و فلسفه از جمله علوم عقلی هستند که استدلال منطقی بر همه آن ها حاکم است. در این بخش از معرفت بشری جایی برای عواطف انسانی چون صمیمیت و مهربانی و عطوفت وجود ندارد. این دانش ها نه از عنصر خیال سهمی دارند و نه هم از احساس و عاطفه رنگ می پذیرند. عنصرهای دخیل در خلق یک اثر ادبی هم عقل است و هم عاطفه و احساس و هم ذوق و ابتکار و خلاقیت خود ادیب.

اجتماع عناصر مذکور سبب شده است تا در تقسیم بندی دانش ها و معرفت های بشری جایگاه ویژه ای را به ادبیات اختصاص دهند. برخی محققان و  ناقدان معتقدند ادبیات از جمله هنرهای زیباست زیرا ادبیات همانند سایر هنرهای زیبا چون  موسیقی،  رقص، نمایشنامه، نقاشی، خط و مجسمه  سازی در پیدایش و شکل گیری خود از عنصر خیال بهره مند است. (فروخ، 1974: 1/ 45) برای تبیین میزان تأثیر عناصر ادبی اگر به   دیباچه بسیار معروف و زیبای سعدی بر گلستان و به عنوان مثال این چند سطر آن:

«منت خدای را عزّ و جلّ که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت، هر نفسی که فرو می رود ممد حیات است و چون برمی آید مفرح ذات پس در هر نفسی دو نعمت و بر هر نعمت شکری واجب» (سعدی، 1380: 34)، دقت شود، معلوم خواهد شد که قوت و زیبایی و متانت این متن ناشی از هنرمندی شاعر در استخدام الفاظ مناسب و بافت مستحکم و متین عبارات و استفاده از آرایه های لفظی و معنوی موجود در آن است که آن را به متنی زیبا و ماندگار تبدیل کرده است وگرنه در پس زمینه    این متن زیبا جز مفهوم ساده و بسیط"خدا را به این خاطر که زنده ایم شکر می گوییم"، نه نکته خاصی وجود دارد و نه هم مضمونی بکر.

از آن جا که وصف دامنه ی وسیعی دارد ناچار به جهت تحدید موضوع آن را به اجزای کوچکتری تقسیم کرده اند به عنوان مثال، وصف خاص زن را غزل نامیده و سخن در توصیف خود زن را هم به دو بخش تقسیم کرده اند بخشی که توصیف جسمانی و اندام ظاهری چون جمال صورت، تناسب قد، رنگ موی و کیفیت چشم باشد، غزل نام گرفته و آن بخش را که در بردارنده ی شکایت از فراق و شوق ملاقات و اظهار عشق و محبت باشد،  نسیب نامیده شده است. (فروخ، 1984: 1/49 )عده ای از ناقدان ومورخان ادبی نسیب وتغزل و تشبیب را یک معنای واحد دانسته اند. (قیروانی، 2001: 2/65)

مقدمه تغزلی قصاید معلقه  را می توان غزل کوتاه یا پیش در آمد غزل نامید. غزل در عصر اموی و توسط عمر بن ربیعه به یک فن مستقل شعری تبدیل شد. (فروخ، 1984:‌ 1/367) تا قبل از این دوره و مخصوصاً در دوره جاهلی غزل فقط به عنوان یک مضمون شعری، یکی از اغراض قصیده بود که در ابیاتی گاه اندک و گاه بسیار به صورت متوالی و گاه پراکنده در یک قصیده ذکر می شد.

انگیزش احساس و تحریک عاطفه مخاطبان هدف اصلی مقدمات غزلی قصاید جاهلی بوده است. توصیف دیار یار و گریه بر اطلال و دمن و شکایت از درد فراق و شدت شوق که قصیده با آن آغاز می شده است از نظر احساسی و عاطفی پر رنگ ترین بخش قصیده جاهلی به شمار می آید. می توان گفت دلیل آن است که این مفاهیم چون از دل بر آمده اند در دل هم می نشینند و محبوب دل واقع می شوند.(ابن قتیبه، 2001: 20)

نتیجه

تغزل جاهلی با تعبیرات ذوقی و بافت هنرمندانه اش در بردارنده ماده ای غنی از وجدانیات یعنی امور احساسی و عاطفی است فراخی و وسعت بادیه و عدم پیچیدگی های متنوع طبیعی، وسعت خیال و در عین حال سادگی و بساطت فکر شاعر جاهلی را فراهم آورده است. تغزل جاهلی از شرایط محیط طبیعی و قوانین اجتماعی بیشترین تأثیر را پذیرفته است. هجرت و کوچ از مضمون هایی است که در مقدمه غزلی اغلب معلقات وجود دارد زندگی در بادیه با کوچ نشینی پیوندی ناگسستنی دارد لذا وجود این مضمون در شعر جاهلی دلالت بر تأثیر پذیری مستقیم آن از شرایط محیط طبیعی دارد.

زن در زندگی قبیله ای به عنوان بنیان عزتمندی قبیله مورد عنایت و توجه خاص است. معشوقه درمقدمه ی تغزلی قصاید مبتذل نیست بلکه به قبیله ای تعلق دارد که سخت از او حمایت می کند. حمایت قبیله به عنوان عنصری فعال ضمن مهیا نمودن اسباب سوز و گداز و اشتیاق، عرصه تجلی عواطف و احساسات را فراهم آورده و ساختار محتوایی معلقات را غنایی ویژه بخشیده است.

بخش اعظمی از جمال فنی موجود در تغزلات ناشی از هنرنمایی ذوقی و ابتکاری شاعر است که از بعد زیبایی شناسی کمک زیادی به آراستگی و تزیین تصاویر نموده است. ذکر قیدهای خاص حالیه و زمانی و مکانی از مهمترین ابزارهای بکار گرفته توسط شاعر برای رونق بخشیدن و زیبا و پویا جلوه دادن مقدمات غزلی می باشد. بکارگیری این مضمون از سوی شاعران در دوره های بعد نشانه ماندگاری و موفقیت میراث گرانقدر ادب پویای جاهلی است.

منابع  استفاده شده در مقاله:                                                                                                

1- ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، تحقیق ابن قمیحه و محمد امین الضنّاوی، دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی، بیروت 2000م .

2- زوزنی، شرح الملقات السبع، الطبعه الاولی، مکتبه المعارف، بیروت ، 1972.

3- سعدی، مصلح الدین، گلستان، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی علیشاه، چاپ سیزدهم، 1380.

4- الشرقاوی، عفت،  دروسٌ و نصوصٌ فی قضایاء الادب الجاهلی، دار النهضه العربیه، بیروت: بی تا.

5- شیبانی، ابو عمرو، شرح المعلقات السبع، تحقیق عبدالمجید همّو، منشورات موسسه الاعلمی، الطبعه الاولی، بیروت 2001م.

6- ضیف،  شوقی، تاریخ الادب العربی ، الطبعه الثامنه، دار المعارف مصر،1960.

7- فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، دار العلم للملایین، الطبعه الخامسه، بیروت ، 1984.

8- قیروانی، ابن رشیق، العمده، تحقیق محمد عبدالقادر احمد عطا،  دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی، بیروت ،2001م.




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: التغزل الجاهلیة ، المعلقات ، تحلیل معلقه ، زیبایی شناسی شعر جاهلی ، الشعر الجاهلی ، الجمالیة المعلقات ، الغزل الجاهلیة المعلقة ،
آخرین ویرایش: جمعه 30 بهمن 1394 09:41 ق.ظ



پذیرش ترجمه از عربی به فارسی -- ترجمه از فارسی به عربی* با من تماس بگیرید 09179738783 AHMAD.HEYDARI.PGU@GMAIL.COM .. فراموش نکنید با کلیک کردن ما را در گوگل محبوب کنید. با تشکر و سپاس فراوان از نگاه پرمحبت شما


دريافت كد گوگل پلاس

دریافت کد گوگل پلاس

آمارگیر وبلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic